Jedliśmy trawę z głodu - wspomnienia Sybiraków

Łomot do drzwi, komendy wykrzykiwane po rosyjsku, kilkadziesiąt minut na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy, przerażenie całych rodzin... Tak wyglądała 70. lat temu noc z 9 na 10 lutego. Mija 70 rocznica pierwszej masowej deportacji Polaków do ZSRR.

Wywózki (po tej pierwszej były jeszcze trzy: w kwietniu 1940 i czerwcu 1940 i 1941) stanowiły jeden z najbardziej masowych i spektakularnych aktów terroru sowieckiego. Do dziś wspomnienia samej wywózki, życia na zsyłce, koszmarnych warunków pracy w łagrach budzą olbrzymie emocje. Cierpienia setek tysięcy ludzi nie sposób oddać za pomocą suchych liczb, naukowych opracowań.

Oto relacje z tamtych dni.

Tajga i topieliska

Cytujemy za Biuletynem IPN nr 11 (34,) listopad 2003, "Tajga i topieliska" Marcina Markiewicza, OBEP IPN Białystok

***

„10 lutego 1940 roku był dniem rozstania z tym, co kochałam. Z rewolwerem enkawudzisty przy głowie ojciec podpisał dokument, że to z dobrej i nieprzymuszonej woli będziemy przesiedleni w inne miejsce. Nie będę opisywać, co działo się w ciągu dwudziestu minut, jakie mieliśmy do zebrania się. Była sobota i mama tylko chleb do pieca wsadziła... a więc i tego nie było na drogę. Szynkę z komory wyrwał ojcu enkawudzista, mówiąc, że tam u nich jest mnogo wszystkiego, ale żeby nie zapomnieć piły i siekiery zabrać ze sobą. Pies mój, Burek, ulubieniec, z którym po polach biegałam w dzieciństwie, ujadał straszliwie. Rwał się tak bardzo, że myślałam, iż zerwie się z łańcucha i rzuci na tych, którzy przyszli nas skrzywdzić. Swołocz - okropne słowo usłyszałam i padł strzał”.

I. Lamprycht, Cienie przeszłych dawno dni [w:] Wspomnienia Sybiraków, red. I. Tańska, Warszawa 2001, s. 96



***

"Upychając w wagonach ludzi niczym śledzie w beczce, szybko zapełnili wszystkie miejsca w eszelonie i [ ] wyruszyliśmy na wschód. O wygodach tej jazdy trudno cokolwiek pochlebnego powiedzieć. Pośrodku wagonu przy jednej ze ścian stał cuchnący, z nieheblowanych desek zbity kibel bez pokrywy. Nie było wody, żeby spłukać kał, a w czasie jazdy wiatr wdmuchiwał zapachy do wnętrza wagonu. Spaliśmy jeden obok drugiego na boku ściśnięci do tego stopnia, że obrócenie się na drugi bok następowało jednocześnie u wszystkich jak na komendę. Ten zaduch i niewygody znosiliśmy już ponad dwa tygodnie. [ ] Wreszcie dotarliśmy do Nowosybirska. [...] Z kuchni dworcowej wydano ciepłą strawę w postaci gotowanej kaszy jaglanej omaszczonej olejem. [ ] Ochoczo zabrałem się do dodatkowej porcji. Nie zjadłem jeszcze połowy tego, co było w garnku, jak poczułem na języku jakiś twardy i szorstki przedmiot. Skojarzyło mi się to ze skrawkiem słoniny i podniecony tą myślą, uradowany zawołałem - Ale dostałem skwarka! - i uradowany, obracając go językiem, wciskałem między zęby. Ojciec słysząc ten okrzyk zadowolenia, dodał - Skwarka z oleju dostałeś! - Natychmiast zreflektowałem się, że olej nie ma skwarków, i zawartość ust wyplułem na łyżkę. Dopiero teraz zobaczyłem, jaki to był skwarek. Na łyżce pośród złociutkiej kaszy leżał duży, czarny jak smoła karaluch. Ten czarny ohydny żuk tak mi obrzydził cały posiłek, że omal go nie zwróciłem, ale wyposzczony żołądek nie kwapił się ze zwrotem zawartości"

Fragmenty wspomnień z pobytu na Syberii. Głód, oprac. T. Sidoruk, „Sybirak” 1995, nr 13, s. 39



***

Rano zarządzono zbiórkę wszystkich deportowanych, na której komendant obozu zapoznał wszystkich ze swoimi zarządzeniami. Na wstępie zaznaczył, że jeżeli ktoś myśli, iż za lasem jest już Moskwa i można stąd uciec, to bardzo się myli. Tam jest tylko tajga i topieliska, w których zginiecie, a gdyby nawet udało się uciekinierowi dotrzeć do jakiejkolwiek drogi, i tak go złapiemy. Następnie posegregował wszystkich i podzielił pracę. Mężczyźni, jako silniejsi, zostali zaopatrzeni w piły i siekiery z przydziałem do wyrębu lasu, kobiety i małolaty do zbierania igliwia i szyszek. Wszystkim oznajmił powszechnie tu stosowaną sowiecką maksymę: kto nie rabotajet, tot nie kuszajet (kto nie pracuje, ten nie je)”.

(j.w. s. 40)



***

"Wszyscy Polacy pracowali przy wyrębie lasu (niepełnoletni przy obcinaniu i paleniu gałęzi), narzędziami tradycyjnymi - siekierką i piłą ręczną. Praca trwała codziennie po 12 godzin, bez względu na pogodę, nawet w siarczyste mrozy dochodzące do -50° C. Do pracy szło się rano o godzinie szóstej, a wracało o osiemnastej. W ciągu roku były tylko trzy dni wolne od

pracy; był to 1 stycznia, 1 Maja i rocznica rewolucji październikowej. W czasie pracy do lasu raz w ciągu dnia dostarczano zupę (pachlopkę) i wrzątek (kipiatok). Pracującym wyznaczano normę wyrębu drewna, za niewykonanie normy karano całonocnym aresztem, do którego prowadzono prosto z lasu. Było to bardzo ciasne pomieszczenie, katałaszka, w którym nie