Rocznica zagłady żydowskiego Tykocina

68 lat temu hitlerowcy w ciągu dwóch dni zamordowali prawie 500 rodzin żydowskich z Tykocina.

Dziś, jak co roku, w sosnowym lesie koło Łopuchowa, na trzech zbiorowych mogiłach zapłoną znicze. Organizatorzy uroczystości i mieszkańcy Tykocina złożą na nich kwiaty i będą się modlić w miejscu kaźni ponad dwóch tysięcy Żydów, około 500 rodzin, niemal wszystkich mieszkańców miasteczka. O masakrze z 25 i 26 sierpnia 1941 roku opowie Marzena Pisarska-Kalisty, kierownik Muzeum w Tykocinie.

Pacyfikacji dokonało komando SS z Białegostoku zaraz po wkroczeniu wojsk hitlerowskich. 68 lat temu, w niedzielę wieczorem, 24 sierpnia, Niemcy nakazali Żydom stawienie się następnego dnia o świcie na tykocińskim rynku. "Uwaga! uwaga! Rozporządzenie władz niemieckich. Wszyscy Żydzi Tykocina, mężczyźni, kobiety i dzieci, oprócz chorych i kalek, mają stawić się jutro 25 sierpnia o godz. 6 rano na placu rynkowym" - oznajmił woźny z magistratu.

Według relacji ocalałego Menachema Turka, nikt nie wierzył w to, że może się wydarzyć tragedia. Ludzie przypuszczali raczej, że zostaną wywiezieni do innego miasta lub obozu. Niemcy przyjechali siedmioma ciężarówkami, otoczyli rynek. Oddzielili mężczyzn. Kobiety z dziećmi i starcami zapędzili do ciężarówek. Z mężczyzn uformowali kolumnę czwórkową o długości ponad kilometra, z lokalną orkiestrą klezmerów na czele. Kazali jej grać hatikvę (pieśń "Nadzieja") i śpiewać naprędce wymyślone słowa: "Kiedy leje się żydowska krew, Niemcy wygrywają wojnę". Hitlerowcy poganiali ludzi wrzaskiem, biciem pięściami i kolbami, kopniakami. Tych, którzy nie mieli sił, dobijali pojedynczym strzałem w przydrożnych rowach. Resztę pędzili dalej, do drewnianej, dziś nieistniejącej szkoły w Zawadach. Tam też dowieziono kobiety i dzieci.

Co dziesięć minut ciężarówki zabierały ze szkoły kolejną grupę i wiozły do lasu niedaleko Łopuchowa. Tam czekały już na nich doły, wykopane wcześniej na polecenie hitlerowców przez okolicznych mieszkańców. Ludzie słyszeli strzały, ale i wiedzieli, że niektórych zakopano żywcem. O godz. 14 oprawcy skończyli pracę. Następnego dnia siłą wyciągnęli z domów około 700 osób, które nie stawiły się na rynku poprzedniego dnia i także zamordowali. Rzeź przeżyło około 150 osób. Wojnę przetrwało zaledwie 21 z nich, m.in. wspomniany Menachem Turek, mieszkający dziś w Tel Awiwie oraz jego brat Mojżesz, których ukryli mieszkańcy okolicznych wsi.

W ten właśnie sposób w ciągu dwóch dni zakończyła się trwająca od dziesiątków pokoleń żydowska historia Tykocina, miasta, w którym mieszkali królowie, które społeczność żydowska budowała wraz z Polakami i Rusinami.

W porównaniu z obchodami okrągłych rocznic, dzisiejsza, 68. rocznica będzie bardziej kameralna. Większe uroczystości odbyły się rok temu, kiedy w Tykocinie w tym właśnie czasie gościł wędrowny Festiwal Sztuki Filmowej Jidisz, a żydowski świat symbolicznie wrócił ze sprawą czarno-białych taśm.